Malarz wraca pod dawny adres. Ulice wydają mu się obce. Na górze szuka pracowni, w której zarywał noce. Nic po niej nie zostało. Bzy pod oknami uschły. Tak kończy się „La bohème”. Na początek wolę puścić Wam nagranie od początku. Na początku bzy wciąż sięgają okien.
Charles Aznavour, nagranie studyjne po francusku Otwórz na YouTube
Obraz za obiad
Francuskie garni to umeblowane lokum na wynajem. W piosence mamy skromny pokój, w którym ona pozuje nago, a on, malarz, chodzi głodny. Za oknem kwitną bzy. W sąsiednich kawiarniach siedzi paru takich jak on. Czekają na sławę. Czasem któreś bistro przyjmie od nich obraz w zamian za obiad. Potem recytują sobie wiersze przy piecu i przez chwilę można zapomnieć, że jest zima.
Posłuchajcie, jak w pierwszym refrenie pracuje walc orkiestry Paula Mauriata. Aznavour rozciąga tytuł. Śpiewa, że byli szczęśliwi. Melodia robi jeszcze jeden obrót i dopiero wtedy pada informacja, że jedli co drugi dzień. Jacques Plante pozwala młodym ludziom powiedzieć o sobie te dwie rzeczy jednym tchem. Malarz wspomina nawet, że wszyscy byli geniuszami. W bistrze ktoś musiał obejrzeć płótno i uznać, że jest warte gorącego obiadu.
Najbardziej lubię poranek po nieprzespanej nocy. Malarz godzinami poprawia linię piersi i krągłość biodra. Nad kawą z mlekiem siadają dopiero o świcie, zmęczeni i zadowoleni. Po paru minutach wiemy już, co zrobią dla ciepłego obiadu i jak długo on potrafi siedzieć nad jedną kreską. Z całej legendy Montmartre’u właśnie te dwie osoby przy kawie najłatwiej mi sobie wyobrazić.
Da się do tego zatańczyć walca?
W fortepianowej aranżacji Nathana Mouveaux „La bohème” jest w metrum 3/4. To trzy ćwierćnuty w takcie. Jeśli chcecie spróbować kroków, puśćcie wersję na akordeon diatoniczny zatytułowaną „Valse La Bohème”.
JP2L, walc na akordeonie diatonicznym Otwórz na YouTube
Do piosenki Aznavoura walca zatańczyli Walid El Alayli i Sandra Elia w pierwszym odcinku libańskiego „Dancing with the Stars”. Relacja z występu ukazała się w „Al Joumhouria”.
Guétary na scenie, Aznavour na płycie
W 1965 roku Georges Guétary śpiewał „La bohème” w operetce „Monsieur Carnaval” w paryskim Théâtre du Châtelet. Autorem libretta był Frédéric Dard, słowa piosenki napisał Jacques Plante, muzykę Charles Aznavour. Francuska mała płyta Aznavoura ukazała się w Barclay również w 1965 roku. Posłuchajcie, jak jasno prowadzi melodię. U Aznavoura pierwsze frazy brzmią prawie jak mowa. Zanim rozwinie głos, już jesteśmy pod oknem malarza.
Georges Guétary Otwórz na Spotify
Telewizja zachowała jeszcze inną odsłonę. W archiwum INA jest występ z 4 stycznia 1968 roku, z programu „Palmarès des chansons”. Orkiestrę prowadzi Raymond Lefèvre. Widać człowieka z mikrofonem, który ma przed sobą kilka minut, żeby pokazać widzom całe mieszkanie, stolik w kawiarni i ostatnie piętro. Tego samego roku Aznavour śpiewał utwór także w paryskiej Olympii.
Charles Aznavour, Palmarès des chansons, 1968 Otwórz na YouTube
Aznavour zmienia język
W 1966 roku Aznavour nagrał „La bohème” po angielsku. Za adaptację odpowiada Herbert Kretzmer, za aranżację i kierownictwo muzyczne Gordon Jenkins. Zanim zabrzmi refren, już wiadomo, ile swobody wziął sobie Kretzmer. Francuski malarz odmierza czas wiekiem słuchaczy. Angielski zaczyna od tego, jak kiedyś wszystko układało się do rytmu ich śmiechu. Kwiaty nadal są na Montmartre, ale po francusku od razu wiemy, że to bzy. Po angielsku na pierwszy plan wychodzi wspólne przekonanie tej paczki, że mogą zbudować sobie własny świat. Młodzi artyści śmieją się z ludzi żyjących zwyczajnie. Po latach narratorowi brakuje całej tej zadufanej paczki.
Największa zmiana czeka na schodach. U Plante’a malarz widzi, że po pracowni nic nie zostało. U Kretzmera wchodzi po tych samych stopniach. W okolicy nie spotyka nikogo, z kim mógłby pogadać jak kiedyś. Jeszcze chwilę stoi na wzgórzu, po czym odchodzi. U Plante’a słowo bohème przestaje cokolwiek znaczyć. Kretzmer kończy to inaczej. „Nothing can bring them back again”. Tych chwil nic już nie przywróci.
Charles Aznavour, solowa wersja angielska, 1966 Otwórz na YouTube
Na albumie „Duos” z 2008 roku Aznavour wrócił do adaptacji Kretzmera z Joshem Grobanem. Przy solowym nagraniu słyszę wspomnienie jednego człowieka. W duecie sam podział tekstu między dwa głosy sprawia, że brzmi, jakby po latach spotkało się dwóch bywalców tych samych kawiarni. Puśćcie oba nagrania po kolei. Po czterdziestu latach Aznavour nadal akcentuje słowo bohème po swojemu.
Charles Aznavour i Josh Groban, duet po angielsku, 2008 Otwórz na Spotify
Aznavour śpiewał ten utwór także po włosku w adaptacji Mogola i po niemiecku w adaptacji Ernsta Badera. Po hiszpańsku tytuł dostał własne brzmienie, „La bohemia”. Słowa zaadaptował Rafael de León. Hiszpańska wersja ma animowany klip w reżyserii Jing Ru Shih. Po archiwalnym występie, gdzie Aznavour miał do dyspozycji mikrofon i parę gestów, można zobaczyć, jak z tą samą historią radzi sobie animacja.
Charles Aznavour, La bohemia Otwórz na YouTube
Pół wieku po angielskiej sesji Aznavour nagrał „La bohème” z Idirem. Na „Ici et ailleurs” z 2017 roku w ich duecie spotykają się francuski i kabylski. Słychać flet, w nagraniu grają też smyczki. Na tej płycie Idir umieścił również własne wykonanie po kabylsku. Po angielskim duecie słychać, jak dużo w interpretacji może zrobić zmiana języka w obrębie jednego nagrania.
Idir i Charles Aznavour, 2017 Otwórz na Spotify
Montmartre po swojemu
Limboski i Gant & SaVa
Gdybym miał Wam wskazać jedną wersję w Tonach Muzyki, zacząłbym od Limboskiego. „La Boheme” zamyka jego „One Man Madness” z 2016 roku. Na tej samej płycie pojawiają się „Chocolate Jesus” Toma Waitsa i „Berlin” Lou Reeda. Limboski stawia Aznavoura obok dwóch facetów, którzy też potrafili powiedzieć o człowieku bardzo dużo za pomocą jednego pokoju i paru zdań. Na przedostatnim utworze, tradycyjnym „Kongurei”, słychać śpiew gardłowy. Ostatnie pięć minut płyty Limboski oddaje Aznavourowi. Posłuchajcie choć raz w tej kolejności.
Limboski, One Man Madness, 2016 Otwórz na Bandcamp
Drugi polski trop znalazłem na SoundCloudzie. Konto Gant & SaVa z Warszawy opublikowało nagranie w 2016 roku. W opisie zapisano nazwiska Antoniego Gustowskiego, autora przekładu, i Piotra Iwańskiego, autora aranżacji. Dajcie temu wykonaniu całe sześć minut. Przypomina, że szukając innego Montmartre’u, można skończyć po polskiej stronie internetu, na nagraniu schowanym między tagami chanson i jazz.
Gant & SaVa, 2016 Otwórz w SoundCloudzie
Moncef Genoud przy fortepianie
Moncef Genoud gra „La Bohème” solo na koncertowym „Introspection”. Album ukazał się w 2023 roku. Pianista wrócił na scenę we wrześniu 2022 roku w ramach Crans-Montana Classics i tam powstał materiał na tę płytę. Posłuchajcie, w którym momencie zaczniecie sobie w głowie dopowiadać słowa. Im lepiej znacie Aznavoura, tym szybciej wychodzi na jaw, ile jego śpiewu pamiętacie. Z wersji bez głosu ta zostaje ze mną najdłużej.
Moncef Genoud, Introspection, 2023 Otwórz na Bandcamp
Aznavour też zdążył wziąć piosenkę do świata jazzu. W 2009 roku nagrał ją z Clayton-Hamilton Jazz Orchestra. W nagraniu z Paulem Mauriatem walc od razu niesie opowieść. Tu dajcie chwilę samej orkiestrze. Jej odpowiedzi na głos piosenkarza są dobrym powodem, żeby posłuchać tej wersji po samotnym fortepianie Genouda.
Charles Aznavour i Clayton-Hamilton Jazz Orchestra, 2009 Otwórz na Spotify
Gitary, bity i remiks
Kendji Girac nagrał „La bohème” na „Aznavour, sa jeunesse” w 2014 roku. Gitary przesuwają środek ciężkości całego utworu w stronę popu z latynoskim pulsem. To dobre wykonanie na sprawdzenie, co zostaje z opowieści, kiedy refren aż się prosi, żeby go zaśpiewać razem z wykonawcą. Przy Aznavourze pozwalam malarzowi dokończyć. Przy Kendjim sam mam ochotę się wtrącić.
Kendji Girac, Aznavour, sa jeunesse, 2014 Otwórz na Spotify
Na Bandcampie Anja Churchill wypuściła w 2025 roku wersję, którą sama nazywa electropopem lo-fi. Śpiewa po francusku i współtworzy produkcję. Bity zrobił Oliwer Back. Przy jej bitach wychodzi na jaw, jak szybko rozpoznaję melodię. Wystarczy, że zacznie śpiewać.
Anja Churchill, 2025 Otwórz na Bandcamp
W 2020 roku Barclay wydał remiks Steliosa w wersji rozszerzonej przez KCPK. Tu wciąż śpiewa Aznavour. Głos wchodzi w puls elektroniki. Po takiej przeróbce warto wrócić do oryginału i posłuchać, jak wolno narasta jego pierwszy refren. Puśćcie najpierw Anję, potem remiks, a na koniec wróćcie do Genouda. Przy ostatnim z tych nagrań znów słychać, jak długa może być chwila pomiędzy dwiema nutami.
Charles Aznavour, Stelios i KCPK, 2020 Otwórz na Spotify
Środa w Warszawie
Pewnej środy odbierałem dzieci z przedszkola w Warszawie. Tego samego dnia wróciłem do Słupska, gdzie dziś mieszkam. Kiedy myślę o powrocie do Warszawy na stałe, w pierwszej kolejności widzę to przedszkole. Chciałbym mieć przed sobą tyle takich śród, żeby wreszcie zaczęły mi się mylić.
Wracam do ostatniej zwrotki Aznavoura. Na początku bzy podchodziły pod okna. Pod koniec nie ma już ani tych bzów, ani jego pracowni. Na koncertach Aznavour śpiewał z białą chustką w ręce. Kiedy kończył piosenkę, pozwalał jej upaść. Puszczam nagranie jeszcze raz. W pierwszej zwrotce wszystko kwitnie.
Amen.
Źródła
- Bibliothèque nationale de France, autorzy „La bohème”
- Fondation Aznavour, biografia Charles’a Aznavoura
- Encyclopédisque, francuskie wydanie w Barclay w 1965 roku
- Historia „Monsieur Carnaval” i „La bohème”
- Paroles.net, zapis słów Jacques’a Plante’a
- Académie française, znaczenie słowa „garni”
- MusicBrainz, obsada nagrania z orkiestrą Paula Mauriata
- Formation vocale de Nantes, partytura „La bohème” w metrum 3/4
- BnF, anglojęzyczne nagranie z „His Kind Of Love Songs”
- Angielska adaptacja Herberta Kretzmera
- Qobuz, „Duos” i nagranie z Joshem Grobanem
- YouTube, oficjalne nagranie „La bohemia” i informacje o adaptacji
- Idir, „Ici et ailleurs”
- Columbia, muzycy w nagraniu Idira i Aznavoura
- Limboski, „One Man Madness”
- Moncef Genoud, „Introspection”
- BnF, „Charles Aznavour & The Clayton Hamilton Jazz Orchestra”
- Pure Charts, Kendji Girac i „Aznavour, sa jeunesse”
- Anja Churchill, opis nagrania i informacje o produkcji
- Universal Music, remiks Steliosa i KCPK
- „Le Monde”, biała chustka i historia utworu


Skomentuj